Eindelijk ben ik dan op de plaats van bestemming in Azerbeidzjan maar de chauffeur die mij komt ophalen is in geen velden of wegen te zien. En je kunt ver kijken in het uitgestrekte dal want aan bomen doen ze hier niet. Nou is het zondagmorgen dus dan belijdt hier misschien net als bij ons in Nederland een deel van de bevolking zijn geloof en ligt de rest nog gewoon in bed. Ik bel mijn contactpersoon Tarana in Tovuz.
Er landt maar heel af en toe een vliegtuigje in Gyandzha dus als de laatste passagier van mijn vlucht de terminal heeft verlaten gaat de deur van de hal gewoon op slot. Niks wachten bij een bakje koffie. Het uitzicht buiten is werkelijk prachtig. Aan de horizon witte bergruggen die allemaal nog stralender worden door de strakblauwe lucht. In de najaarszon voel ik me als een slang op een warme steen.
Deels ingevallen ronde betonbunkers in de verte doen vermoeden dat het om een voormalig Russisch militair vliegveld gaat. Ons toestel, nog een echte Fokker F27 was het enige toestel op het reusachtige platform. “Leuk voor een foto”, dacht ik. Komt er meteen ‘n man in een zwart pak met gifgele inzetstukken op me afgerend. Om beter zichtbaar te zijn zie je tegenwoordig op de Nederlandse wegen veel motorrijders in zo’n Maya de Bij-pak. Maar deze man was geen motorrijder. Eerder een nijdige wesp. Op z’n kop stond een pet in dezelfde kleurencombinatie. Uit het volkomen onbegrijpelijk geroep plukte ik twee keer 'n woord dat ik herkende: “Delete, delete”. De fraaie foto van ‘n verstilde Fokker F27 tegen een achtergrond met besneeuwde bergruggen moest gewist worden. Hij controleerde ook of het daadwerkelijk gebeurde.
Op het vliegveld van Bakoe moest ik die nacht ervoor vijf uur wachten op mijn aansluiting naar Gyandzha. Ook in Istanbul duurde het wachten twee uur en de intercity van Eindhoven naar Schiphol had forse vertragingen door dienstwijzigingen en werkzaamheden tussen Utrecht en Amsterdam. Op de luchthaven zelf dien je ook nog eens twee uur voor vertrek aanwezig te zijn. Dus toen ik buiten erg eenzaam in het zonnetje van Azerbeidzjan zat had ik 7 uur gevlogen en al 9½ uur doorgebracht met wachten.
Nogmaals gebeld: ” Kan ik niet gewoon beter hier een van de taxichauffeurs vragen me naar Tovuz te brengen? Nu zijn ze er nog, straks zijn ze weg. Nee ik kom je halen.” Twee uur later staat de score op 11½ uur en dus nog maar eens gebeld. “Bashirov is je met een chauffeur aan het zoeken in de vertrekhal! Ho, maar ik zit voor de aankomsthal. Dat is wel helemaal aan de andere kant. Ik ga wel staan. Ik heb een rode trui aan.” De rit naar Tovuz is werkelijk adembenemend. De chauffeur, ongeveer van mijn leeftijd, is een ware Michael Schumacher. Ook in Azerbeidzjan wordt met ware doodsverachting gereden. Ik wil mijn autogordel omdoen maar de chauffeur gebaart dat ie kapot is en och… het is eigenlijk ook helemaal nergens voor nodig. Met een gemiddelde van ver boven de honderd kilometer per uur beland ik uiteindelijk in Tovuz. Waarin ben ik nou weer terecht gekomen?
3 okt.
Ik woon in het buitengewoon comfortabele Olympisch Sportcentrum van Ovoz. Een enorm pompeus gebouw. Buiten en binnen sportfaciliteiten voor potentiele Azerbeidjaanse olympiërs.
Bij binnenkomst wordt je meteen overweldigd door de grote hoge ruimtes en de glanzende, marmeren vloeren. Op een bank midden in deze enorme hal hangen vier mannen. Bij de ingang vier klokken die de tijden vermelden in verschillende steden in de wereld. Ze staan allemaal op precies dezelfde tijd stil. Verder een grote fotowand waarop twee mannen domineren. Om de beide mannen heen foto’s van sporters in allerlei disciplines. De ene man is Heydar Aliyev de andere is zijn zoon Ilham Aliyev. Daar zit natuurlijk een verhaal achter. Azerbeidzjan werd in 1991 onafhankelijk. Drie jaar daarvoor, in 1988 ontstonden er ernstige spanningen tussen Azerbeidzjan en de Armeense enclave Nagorny Karabach dat in Azerbeidzjan ligt. Sovjettroepen probeerden op hardhandige wijze de orde te herstellen toen deze uit de hand liep. Dit wakkerde de anti-Russische gevoelens in het land aan. In de eerste jaren van de onafhankelijkheid was er een felle onderlinge rivaliteit tussen de machthebbers en de ruzie om NK ging door. De eerste gekozen president Mutalibov vluchtte vanwege de nederlagen tegen Armenië naar Moskou. Ook zijn opvolger Elchibey werd door een krijgsheer, Surat Hoesseinov, verdreven. Elchibey had kort voor zijn vertrek de vroegere KGB-chef Heydar Aliyev tot voorzitter van het parlement benoemd. Deze Heydar sloot een pact met de krijgsheer en in 1993 werd hij gekozen tot president. Hij bleef 10 jaar aan de macht en droeg vanuit zijn ziekbed de macht over aan zijn zoon Ilham die in 2003 met gemak de verkiezingen won. En wat is er heerlijker dan je te laten vereeuwigen met Olympiërs in een pompeus gebouw waar de klokken stilstaan en het heel stil is. Mijn slaapkamer is werkelijk riant. Gelukkig hangen er geen foto’s van Heydar en Ilham Aliyev boven mijn bed.
Gisteren mijn eerste dag bij Türkel TV. Het gaat om een regionale omroep die binnen een paar jaar op eigen benen moet staan. Ze zijn nu een jaar in de lucht.Alle 56 werknemers zitten in een grote, zeven meter hoge kubus. Aan de rechterwand een smalle verdieping op palen waarop ruimtes zijn gemaakt voor regie, het inspreken van commentaar en wat computerservers. Verder werkt iedereen beneden op de studiovloer. Redacties, editing, administratie, techniek, directeur Tarana Abbasova maar ook de schoonmaakploeg. Op de vloer zelf decors voor vier programma’s. Er wordt gewerkt aan een decor voor een ochtendprogramma dat morgen start. Een twee uur durend live programma dat 5 dagen per week op zender gaat. De zender zelf staat op een 20 meter hoge mast bij de ingang van de kubus. Ik krijg een korte rondleiding en ik zie dat ze erg goed in de spullen zitten. Ook merk ik dat het enthousiasme onder de voornamelijk zeer jonge werknemers aanstekelijk is. Er heerst een nerveuze stemming. Die middag rukken alle ploegen uit naar het centrum van Tuvoz. Daar wachten duizenden toeschouwers op een grote muzikale happening die live wordt uitgezonden bij de Azerbeidjaanse Publieke Omroep. Over een paar dagen viert het land zijn 20 jarige onafhankelijkheid en dit is het startschot van allerlei festiviteiten. Ook ik ben uitgenodigd en zit op de eerste rij naast politici, militairen en oorlogshelden. Gelukkig zit Tarana Abbasova naast me. Achter de eerste rij een plateau waar drie camera’s van de Publieke Omroep proberen hetzelfde shot te maken. Een wel heel wonderlijk opstelling. Er staan ook nog drie andere ploegen op de verhoging en er is een crane die steeds over het publiek en mijn hoofd zwaait. Voor mij een camera die de Vips op eerste rij onder vuur neemt. Volgens mij ben ik tijdens de uitzending zeker 100 keer in beeld geweest want ik was de enigste buitenlandse vertegenwoordiger met een officiële uitnodiging. Van de toespraken heb ik verder niets begrepen en de erg oosters klinkende muziek zag er weliswaar vaak zeer gepassioneerd uit maar na een uur had ik het wel gehad. Bovendien was het verrekte koud. De avond werd besloten met een enorm vuurwerk.
Onder de groene onderstreepte woorden zit een filmpje.
5 okt.
Bij de eerste uitzending vanochtend van het dagelijkse ontbijtprogramma gaat werkelijk alles mis. Het decor is volgelegd met ballonnen want het moet een feestelijke uitzending worden. En daar horen natuurlijk ook kinderen bij. Je kunt dan op je teennagels uittellen wat er gaat gebeuren. Prachtige televisie natuurlijk maar een hel voor camera en regie. De enigste persoon die volledig overeind blijft in deze verschrikkelijk chaotische situatie is de jonge presentatrice. Ze staat op enorm hoge hakken maar ze wankelt nooit. De rest, cameramensen, regie en floormanagement verzuipt in ballonnen en kinderen.
Even een stapje terug. Weg met die “high heels.”
Alles en iedereen zit en werkt hier in één grote kubus. Gasten voor het ontbijtprogramma van die ochtend schuiven gewoon aan in diezelfde ruimte. Tijdens de liveuitzending die net begonnen is wordt druk getelefoneerd. Redacteuren maken hun eerste afspraken voor reportages en even verderop praten studiogasten telefonisch hun opa’s en oma’s bij. Hun kleinkinderen zitten hooguit 1 minuut stil en beginnen dan te jengelen, dus worden vaders driftig, moeders nerveus en proberen jonge cameramensen krampachtig de boel overeind te houden en vergeten hun shot te maken. Er is geen sprake van floormanagement en de regie boven is al helemaal de weg kwijt. Tijdens de uitzending hoor je het geluid van de handmicrofoons niet omdat de gasten niet weten hoe ze de microfoons aan moeten te zetten. De regisseur kiest na een instart (reportage) niet voor de autocuecamera (camera met lensadapter waarop middels spiegels de presentatietekst wordt geprojecteerd ) maar voor een camera ver weg zodat de presentatrice haar tekst kwijt raakt.
Eén grote verwarring waaruit vele instructielessen te halen zijn. ‘n Heerlijke uitzending dus. Je hebt dagenlang stof om over te praten maar hoe doe je dat. Ik spreek geen Azeri en de enigste vreemde taal die men hier spreekt is Russisch. Communiceren met handen en voeten dus. Wat geen vertaling behoeft is het feit dat na de uitzending alle ballonnen kapot zijn, de kinderen weg zijn en de technici in coma liggen.
Diezelfde middag bezoekt ‘n beroemd zanger de studio. De vorige avond trad hij ook op in het centrum van Tovuz tijdens de feestelijkheden rond de verjaardag van de onafhankelijkheid. Zeg maar de Willy Alberti van Azerbeidzjan. Er is zoiets als een paneldiscussie georganiseerd en hoewel ik er niets van versta zit ik geboeid te luisteren en te kijken. De man heeft een enorm charisma. Na afloop playbackt hij ad hoc nog even enkele van zijn voor mij wonderlijk klinkende liederen. Het enige woord dat ik steeds herken, is Azerbeidzjan. De hartstocht en de melancholie druipt van zijn muziek en zijn teksten. Ik krijg last van Fernweh zoals de Duitsers dat zo mooi verwoorden. Het camerawerk rond zijn optreden is klote. Er is geen regie. De cameramensen op de vloer doen de gekste dingen omdat ze zich net als ik , mee laten slepen door de passie in de muziek. Ik moet de editor nog zien die daar in de montage chocolade van kan maken. Het kan volgens mij linea recta de vuilnisbak in.
:
6 okt.
Soms kan het gebeuren dat de cameraman en zijn verslaggever 'het shot en de gebeurtenis van de dag' missen. Het hart van de reportage. Ja dat gebeurt zelfs als de ploeg er met de neus boven op staat (zie filmpje boven) .
Zo'n 300 mensen hebben zich vandaag verzamelt voor een gesloten hek met daarachter druk gebarende militairen. Achter de poorten worden nieuwe recruten gekeurd. Recruten? Kinderen zijn het nog en dat zorgt voor veel emotionele tafrelen op straat aan de andere kant van het hek. Het wordt ondanks alles een heel gewone reportage met brave interviewtjes.
Het werd bijna een saai weekend . Geen televisie, geen internet. Het wil niet altijd lukken met de elektriciteit hier. Dus ben ik zaterdag op de bus naar Ganza gestapt 80 kilometer verderop. Het zijn kleine busjes net zoiets als de dolmuş in Turkije. Arrogante Hollanders noemen zoiets dan meteen een Hollanders noemen zoietshakkietakkiebus. Ze zijn uiterst efficiënt, die busjes. Er kan veel meer in dan zo op het eerste gezicht lijkt. Er kunnen ook zaken bovenop. Ingesnoerde schapen mogen ook mee. Voor de markt in Ganza. Ik mag met nog een andere passagier voorin zitten. Als we vertrekken zitten we al aardig vol maar onderweg stappen steeds weer nieuwe passagiers in en soms uit. De bus stopt bij halteplaatsen en op verzoek. Het moet aardig benauwd zijn daar achterin. Een heel oud vrouwtje wil ook nog mee. Haar doosjes, dichtgeknoopt met touwtjes gaan achterin. Passagiers vouwen haar naar binnen. Ik hoor haar even zachtjes kreunen. Ik kan niet zien waar ze haar wegstoppen. De rit gaat over een brede tweebaansweg. Langs de weg veel kadavers van gesneuvelde, wilde honden. De chauffeur heeft drie telefoons die hij druk gebruikt. De bus is vermoedelijk tevens zijn kantoor. Hij heeft totaal geen overzicht wie er allemaal in zijn bus zitten maar als iemand uitstapt geeft hij of zij de chauffeur geld. Mijn rit kost twee Manat, iets minder dan twee Euro. In Ganza stappen de meeste mensen uit in de drukke winkelstraat van de stad. Daar hoor ik gelukkig het oude vrouwtje weer even kreunen. Ik was even bang geweest dat ze het niet gered had. Genza is een stad die op zijn kop staat. Ze hebben een gedreven burgemeester die de weg weet in de hoofdstad Baku. Overal wordt gebouwd, gerepareerd en gerestaureerd. Straten en trottoirs worden in de hele stad voor het eerst in decennia vernieuwd.
Ik krijg een boeiende rondleiding in het historisch museum van de stad. Ik ben de eerste buitenlandse bezoeker in jaren en ik wordt na mijn rondleiding toegesproken door de museumdirecteur. Hij benadrukte nogmaals de vriendschapsbanden tussen Nederland en Azerbeidzjan. Tot slot heb ik een halve pagina volgeschreven in zijn gastenboek. Ik heb wel wat met dit land en zijn mensen en dat heb ik opgeschreven in het Nederlands. In het park ontmoet ik bij toeval een van de cameramensen van Türkel TV, Rauf. Met handen en voeten spreken we af dat ik maandag met hem mee op locatie ga.
Bij de moskee ontmoet ik een man die mij in vloeiend Engels het een en ander vertelt over de kerkgeschiedenis in het gebied. Hij is de manager van de moskee. De Islam is de voornaamste godsdienst in het land maar er zijn ook veel andere kerkgenootschappen. Zo is er ook een Duitse kerk in de stad. Buiten Genza zijn drie dorpen met Duitse namen. Tot de tweede wereldoorlog woonden daar Duitse kolonisten want het gebied hier is uiterst geschikt voor druiventeelt. Na de oorlog hebben ze de Duitsers er natuurlijk uitgeknikkerd maar de dorpen hebben hun Duitse naam wel behouden.
De rit terug gaat via een iets andere route. Meer richting bergen en een prachtige meer.
De dag daarna, zondag, heb ik zitten versuffen in een volkomen leeg Olympisch Sportcentrum. Elk rayon heeft zo’n pompeus complex en ze zijn allemaal naar de eerste echte en tweede echte president van het land, Heydar en Ilham Eliyev genoemd. Nog steeds geen televisie of internet vandaag. Tegen de avond ga ik thuis eten bij een van de medewerkersvan Türkel TV. Hij laat me zijn tuin zien. Aan de bomen groeien heerlijke vijgen en granaatappels. Zijn schoonzus, een lerares Engels ontsteekt in woede als ik vertel dat ik gisterenavond al terug ben gekomen uit Genza. Ik was hier ter plekke namelijk voor een groot verjaardagsfeest uitgenodigd die zaterdagavond maar iedereen dacht dat de reden van mijn afwezigheid mijn bezoek aan Genza was. Er waren 200 gasten en ze hadden twee koeien en drie schapen geslacht en boven een braadspit gehangen. Ik zie in een hoek van de tuin de lege wodkaflessen liggen van de avond ervoor. Moet een aardig feest zijn geweest, alleen ik wist nergens van.
Onder de groene onderstreepte woorden zit een filmpje.
11 okt.
Vandaag is zo’n dag die de rest van je leven in je hoofd blijft zitten. Iedereen hier in het gebouw is ontdaan. De general manager loopt met een wit, vermoeid gezicht rond, mensen klonteren bedrukt samen en een verslaggever kijkt naar twee röntgenfoto's. Het is stiller dan anders. En dat wil wat zeggen hier.
Gisteren was ik net als vandaag met een cameraploeg op lokatiebezoek. Toen een uitgebreid gesprek op een middelbare school met de leraar van het jaar en enkele van zijn collega's, vandaag doen we oude auto’s. Ik hou van die ouwe krengen. Je komt ze nog overal tegen hier . Merken als Scaldia, Moskvich, Volga, Zazphorer en vooral Lada. Net als gisteren is Rauf die ik in het weekend ook al onverwacht in een park in Genza tegenkwam, de cameraman.Ilgar, groot en breed en de tweede man binnen Türkel TV is de regisseur. We zijn met vijf personen in een auto naar de eerste lokatie gereden. Ik was zoals steeds achterin gekropen want ik voel me in dit land nooit op mijn gemak op de stoel rechts voorin. De rijstijl hier is hartverzakkend en zitten er al veiligheidsgordels in de auto dan reageert men verwonderd en enigszins beledigd als je ze omdoet. Aan veiligheidsgordels doen ze hier niet want Azerbeidzjan heeft de beste chauffeurs van de wereld. We hebben al een bezoek achter de rug als we aan het eind van de middag de eigenaar van een Volga uit 1956 interviewen. Een prachtige auto van plaatstaal die meteen start. De motor zit voorin, de accu zit open en bloot achter in de kofferbak. Het interieur is verfraaid met behangpapier en er liggen schapenvachten op de banken. "Hij loopt een op elf" ,vertelt de eigenaar. Wij geloven hem niet. Hij wil de auto graag verkopen voor 10.000 manat (ongeveer € 9000) plus een gebruikte Volvo, niet ouder dan vijf jaar. Opnieuw geloven wij hem niet. Na het interview proppen we ons weer in onze auto en rijden de 75 kilometer terug naar Tovuz.
Terug in Tovuz willen Igar en Rauf nog wat beelden draaien voor hun reportage. Arzu neemt me mee naar zijn ouders thuis.
Arzu is 25 en werkt als journalist voor Türkel TV. Hij is de enigste daar die goed Engels spreekt en daarom is hij ook mijn tolk. Als we bij zijn huis aankomen is het aardedonker. Er is geen elektriciteit. Een klein kaarsje verlicht de kamer. De vader van Arzu, een gepensioneerde leraar aait zijn zoon af en toe liefdevol over zijn achterhoofd. Moeder en oma van 85 koken. Ik zeg Arzu dat het me opvalt dat mensen in Azerbeidzjan zo hard werken. Ook op zaterdag en zondag. Hij legt me uit dat dat bittere noodzaak is. "Mensen verdienen niet veel hier. Ik zelf krijg 200 Manat (€180) per maand en daarvoor werk ik vaak meer dan 60 uur per week. Mijn vader wil dat ik weer ga studeren. Dat ik m'n master journalistiek haal en daarnaast politicologie ga studeren. Het liefst in Gothenburg of Stockholm." Ik heb al eerder gemerkt dat veel jonge mensen hier weinig vertrouwen hebben in de toekomst. "Het land is rijk aan olie maar daar zien wij niets van terug hier in Tovuz. Maar ga maar eens kijken in Baku." Als ik in het gebouw van Türkel TV naar hun werkstukken kijk willen ze heel graag weten wat ik ervan vind. Ik zie mooie beelden en goede verhalen. Maar dan komt de aap uit de mouw. "Kan ik ook in Nederland komen werken?"
Even later gaat het licht weer aan en eten we en drink ik chai.
Op ongeveer dat moment raakt de kameraploeg betrokken bij een zwaar ongeval samen met drie andere auto's. De preciese toedracht horen en zien we de volgende ochtend. Journaals besteden uitgebreid aandacht aan het ongeval (zoals iedere dag) en beelden laten een zwaar gehavend wrak zien. Het is de auto van Ilgar. In de voorruit een ster terwijl de stuurkolom helemaal weggedrukt is. Rechtsvoor zit een enorm gat in de voorruit. Röntgenfoto's laten zien dat Ilgar, de bestuurder, breuken in het onderlichaam heeft en snijwonden in het gezicht terwijl voor Rauf een afspraak gemaakt wordt bij de plastische chirurg in Baku. Hij zat rechts voorin. Van een derde inzittende, een vrouw, is nog weinig bekend. De slachtoffers liggen in drie verschillende ziekenhuizen.
Die avond brengt de chauffeur me weer naar het Olympisch Sportcentrum. Als ik met mijn linkerhand op zoek ga naar de veiligheidsgordel hoor ik de chauffeur wat meewarig mompelen. fotopagina
14 okt.
Vandaag maak ik een eerste stapje terug naar Nederland. Om twaalf uur vlieg ik in een uur tijd van Gyandzha naar Baku. Nog even vanuit de lucht genieten van het prachtige land met zijn besneeuwde bergen. Pas de volgende morgen om vijf uur vertrekt mijn vlucht richting Istanbul. “Als je in Baku bent moet je met de metro naar de boulevard gaan. Daar is het pas prachtig.”
Ik heb gisteren mijn bevindingen van de afgelopen tien dagen in een rapport beschreven en naar de directeur van Türkel TV gestuurd. Ik kan me voorstellen dat ze er niet erg blij mee is. Er leeft binnen deze jonge, enthousiaste en dus vaak chaotische club sterk het idee dat iemand die maagdelijk binnenkomt met twee vingerknippen de hele zaak boven het heersende amateurisme kan uittillen. Ook als de ambitie groot is werkt het niet zo. De Azerbeidjaanse steden Baku en Tovuz zijn, net als Aken en Keulen bij ons, niet op een en dezelfde dag gebouwd. Natuurlijk, Azerbeidzjan is booming. Ze hebben olie en dus veel geld maar het effect daarvan zie je vooralsnog alleen terug in Baku en niet in bijvoorbeeld Tovuz, 500 kilometer verderop. Ja, Tovuz heeft net als andere steden in het land een Olimpiya Kompleksi, altijd genoemd naar vader of zoon Aliyev. En honderden, metershoge billboards van de heren sieren ook hier de straten en zijn omringd door heel, heel veel vlaggen. Maar mensen hier twijfelen of al die oliegelden ook wel evenredig ten goede komen aan hun gebied. En eigenlijk willen ze allemaal naar Baku….of naar Nederland.
Het Heydar Aliyev vliegveld ligt ver buiten de stad Baku. De rit naar het centrum laat een gebied zien dat explodeert door bouwactiviteiten. Een moderne stad met toch iets heel eigens. Je waant je nooit in een stad die je al eerder hebt gezien. Ook de binnenstad wordt stevig aangepakt, vooral het stadsgebied langs de uitgestrekte kust. Het is 25 graden en ik heb op de boulevard een duur terras uitgekozen om even bij te komen. Iets verderop staat een monument, een 25 meter hoge stalen boortoren, symbool van weer een nieuwe welvaart. Tot 20 jaar geleden vloeiden alle opbrengsten naar de Unie van Sovjet Republieken. Nu vloeien de opbrengsten naar de zakken van personen die vooral niet in Tovuz wonen. Ik heb op de menukaart wat te eten aangewezen. Wat weet ik niet. Iets met kip. En een glas bier. Bier dat ik wél ken en dat heel duur is hier. Heineken. Na twee glazen denk ik: “Je moet er toch niet aan denken dat je in elk dorp of stad in Nederland levensgrote posters van Mark Rutte tegenkomt. Of, erger, van Job Cohen. Marianne Thieme zou kunnen alleen heb ik hier net kip besteld. Fleur Agema dan; haar portret past wel zonder bedenkingen op een boortoren van 25 meter”.
1 dec.
Op 25 november, 6 weken na het ongeval, is Ilgar Agayev (links op de foto) alsnog aan zijn verwondingen overleden. Hij was 36 jaar.
